PSI : कायदा व सुव्यवस्थेत महत्त्वाचा कणा

®अधिवेशन वृतसेवा, उल्हासनगर : पोलीस दलातील अधिकारी वर्गामधील पोलीस उपनिरीक्षक (PSI) हे सर्वात प्रारंभीचे पद मानले जाते. या पदानंतर क्रमशः वरिष्ठ पदे येतात. पोलीस कर्मचारी व वरिष्ठ अधिकारी यांच्यातील महत्त्वाचा समन्वयक दुवा म्हणून PSI चे पद अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. काही वरिष्ठ अधिकारी तर या पदाला पोलीस यंत्रणेचा “महत्त्वाचा कणा” असेही संबोधतात.
पोलीस ठाण्याचे प्रभारी अधिकारी म्हणून वरिष्ठ पोलीस निरीक्षक कार्यरत असतात आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पोलीस उपनिरीक्षकांना आपली कर्तव्ये पार पाडावी लागतात. PSI हे पोलीस ठाण्यात डे ड्युटी अधिकारी किंवा नाईट ड्युटी अधिकारी म्हणून काम पाहतात. या दरम्यान ठाण्यात येणाऱ्या नागरिकांच्या तक्रारी स्वीकारणे, वरिष्ठांच्या आदेशानुसार गुन्हे दाखल करणे, किरकोळ वाद असल्यास समजावून सांगून ते निकाली काढणे, तसेच पोलीस ठाण्याच्या हद्दीत नियमित गस्त घालणे ही त्यांची जबाबदारी असते.
यासोबतच समाजकंटकांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, बेकायदेशीर उद्योग-धंद्यांवर छापे टाकणे, तसेच कोणतीही समाजविघातक घटना घडत असल्यास तात्काळ वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना माहिती देऊन घटनास्थळी दाखल होऊन परिस्थिती नियंत्रणात आणणे, हेही PSI च्या कामाचा भाग आहे. वरिष्ठांच्या सूचनेनुसार पुढील कायदेशीर कारवाई करावी लागते.
सण-उत्सव, यात्रा, जत्रा, नवरात्रोत्सव, गणेशोत्सव, ईद, विविध मोर्चे, तसेच व्हीआयपी, मंत्री यांच्या दौऱ्यावेळी बंदोबस्ताची जबाबदारी देखील पोलीस उपनिरीक्षकांवरच असते. याशिवाय गुन्हेगारांवर नजर ठेवणे, त्यांच्या हालचालींबाबत माहिती गोळा करणे, गुन्ह्यांचा तपास करणे, गुन्ह्याच्या स्वरूपानुसार आरोपींना अटक करणे, त्यांना न्यायालयात हजर करणे आणि पुढील कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण करणे अशी अनेक कामे वेळेत पार पाडावी लागतात.
या सर्व जबाबदाऱ्यांमुळे पोलीस उपनिरीक्षकांच्या कामात मोठी धावपळ असते. वेळेत काम पूर्ण न झाल्यास वरिष्ठांच्या समजुतीला सामोरे जावे लागते. त्यामुळे कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी वरिष्ठांच्या आदेशांचे काटेकोर पालन करणे आणि नेहमी तत्पर राहणे अत्यावश्यक ठरते.
पूर्वीपासून पोलीस उपनिरीक्षकांना ‘फौजदार’ या नावाने ओळखले जाते. गावपातळीवर या पदाचा एक वेगळाच दरारा होता. मात्र काळानुसार फौजदारांचे अधिकार आणि जबाबदाऱ्या बदलत गेल्या असल्या, तरी आजही पोलीस उपनिरीक्षक हे पोलीस प्रशासनातील अत्यंत महत्त्वाचे व जबाबदार पद मानले जाते.