®अधिवेशन वृतसेवा, उल्हासनगर : नूतन इमारत, दुकानांच्या बाहेर, इमारतींच्या दरवाज्याजवळ, रिसॉर्ट, मुख्य रस्ते, डी-मार्ट, मॉलचे समोर, टोल नाके — अशा अनेक ठिकाणी आम्ही अशा दृश्यांना सामोरे जात आहोत, जिथे झाडांवर जाहिरातींचे खिळे ठोकले जातात लाइटिंगची तार भिंतीपासून झाडावर गुंडाळली जाते किंवा दुकानाच्या आकर्षक सेट-अपसाठी लायट-डेकोरेशन झाडांवर लावली जाते.
परंतु, हे दृश्य जितके आकर्षक वाटतात तितके ते आपल्या पर्यावरणासाठी आणि विशेषतः झाडांसाठी घातक ठरू शकतात.
का घातक?
- झाडांच्या गाठी-शाखा, बर्घ्याच्या (bark) वर ठोकलेल्या खिळ्यांमुळे किंवा लाइटिंगच्या तारांमुळे झाडांचे प्रवाह वाहक भाग (xylem, phloem) बाधित होतात.
- झाडावर लायट्स गुंडाळणे किंवा रात्री सतत प्रकाश पुरवणे हे झाडांच्या दैनिक जीवनचक्रात (day-night cycle) हस्तक्षेप करते — झाडांना विश्रांतीची वेळ, प्रकाश-अंधार चक्र आवश्यक असतो.
- झाड की फक्त वनस्पती नसून, त्यांच्यावर पक्षी, कीटक, लहान प्राणी वाळवतात; अशा प्रकारे झाडांवरील लायटिंग किंवा खिळे या प्राण्यांच्या नैसर्गिक वसतीवर परिणाम करतात.
- स्थानिक कायदेही झाडांच्या अशा प्रकारच्या हानीला मान्यता देत नाहीत. उदा., Pune Municipal Corporation अंतर्गत झाडांवर खिळे / लायटिंग यासंबंधी मोहीम झाली आहे.
आपल्या मोहिमेचे उद्दिष्ट
- शहरातील झाडांवर खिळे ठोकणे, तार/लायटिंग लावणे, जाहिराती चिपकवणे अशा अवैध व हानिकारक पद्धतींना आळा घालणे.
- व्यवसायिक, दुकानदार, मॉल-मालक यांना जागरूक करणे — आकर्षणासाठी झाडाचा वापर करणे म्हणजे ते फक्त सजावट नसून पर्यावरणीय नुकसानासह येते हे समजावणे.
- स्थानिक नगरपालिका, वृक्षाधिकार्य (Tree Authority), पर्यावरण संघटना यांच्याशी सहकार्य करून नियमित तपासणी आणि कारवाई यासाठी आधार घालणे.
– उदा., Navi Mumbai Municipal Corporation यांनी झाडांवर खिळे ठोकणे किंवा लायटिंग लावणे यावर प्रत्येक झाडासाठी ₹10,000 इतकी दंडात्मक कारवाई सुरु केली आहे. - सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये वृक्षसंवर्धन आणि झाडांची काळजी याबाबत जागरूकता वाढवणे — झाडे फक्त हवा शुद्ध करण्यासाठीच नसून, शहराचा जीवनघटक आहेत हे समज आणणे.
मोहीमेची रूपरेषा
- सर्वेक्षण व नोंदणी: आपल्या हद्दीतील परिसरातील दुकाने, मॉल, इमारतींच्या बाहेरील झाडांवर किती ठिकाणी खिळे / लायटिंग आहे याची यादी करून नोंद करणे.
- जागरुकता कार्यक्रम: स्थानिक शाळांमध्ये, परिसर समितींमध्ये, व्यावसायिक संघटनांमध्ये कार्यशाळा, पोस्टर्स, सोशल मीडिया मोहिमेद्वारे माहिती देणे.
- सहकार्य व कारवाई: नगरपालिका/वृक्षाधिकार्य यांच्यासोबत बैठका घेणे; नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या व्यावसायिकांवर स्थानिक कायदा-अंमलबजावणीसह कारवाईची मागणी करणे.
- पर्यायी मार्गदर्शिका: व्यवसायिकांना सजावट व प्रकाशयोजनेचे पर्यायी उपाय सुचवणे—उदा., लायटिंग पॉल किंवा लँडस्केप लाइट्स वापरणे, झाडावर न लागणारे ऍडव्हर्टायझिंग पॅनल्स इत्यादी.
- मीडिया व प्रसार माध्यमांचा वापर: स्थानिक वृत्तपत्रे, सोशल मीडिया, पुष्टपत्रे इत्यादींमध्ये मोहीमेचे यश व घटक प्रकाशित करणे.
नागरिकांची भूमिका
- आपण व्यवसायिक / दुकानदार आहात; झाडावर लायटिंग/झालेल्या खिळ्यांबाबत तपासणी करून योग्य दुरुस्ती घ्या.
- आपण नागरिक आहात; आपल्या परिसरातील अशा झाडांची माहिती घेऊन नगरपालिका / वृक्षाधिकाऱ्यांना कळवा.
- आपण संघटना / समाजसेवी आहात; अशा मोहीमेमध्ये सहभागी होऊन, जागरूकता वाढविण्यासाठी काम करू शकता.
- आपण पर्याय शोधू शकता; आकर्षक सजावटीसाठी पर्यावरण-संबंधित सुरक्षित पर्याय वापरण्यास प्रोत्साहन द्या.
उपसंहार
आपल्या शहरी परिसरातील झाडांची संख्या आणि भूमिका दिवसेंदिवस महत्त्वाची होत आहे. अतिक्रमित प्रकाशयोजना, जाहिराताच्या खिळ्याने किंवा तारांनी या झाडांना म्हणायचे म्हणजे “सजावट करणे” नव्हे — हे म्हणजे त्यांचे जीवनच अधोरेखित करणे आहे. ही मोहीम आम्हाला “झाडे खिळे/लायटिंग मुक्त” ठेवण्याच्या दिशेने एक पाऊल आहे — प्रत्येक झाड म्हणजे एक जीवनदायी घटक आहे, आणि आपल्या पुढच्या पिढीसाठी स्वच्छ व हिरवे वातावरण सुनिश्चित करण्याचं दायित्व आपल्यावर आहे. आव्हान आहे — या मोहिमेत सहभागी व्हा, बदल घडवा. – खुशाल अरविंद विसपुते, ग्रामीण पोलिस, संपादक
